tinongdanNgười Việt xưa đâu có smartphone, chẳng TikTok, cũng không Netflix để cày phim thâu đêm suốt sáng. Vậy mà họ vẫn sống vui, vẫn có cách làm đời mình đầy chất thơ. Thú chơi của họ không phải kiểu khoe mẽ cho thiên hạ trầm trồ, mà là cái hồn lẩn khuất trong từng phút rảnh rang, vừa tao nhã vừa đậm đời, như chén trà sen nhấp giữa trưa hè mà lòng mát rượi chẳng cần quạt máy.
Đầu tiên phải kể chuyện uống trà. Với người Việt, uống trà là thú vui dung dị, không cầu kỳ nghi lễ, chỉ cần chén trà ngon, bạn hiền, thế là trọn vẹn.. Trà phải chọn từ đồi cao, phơi vừa lửa để giữ mùi, có khi còn ướp thêm hoa lài cho thơm tận cuống họng. Nhưng cái đỉnh cao là nước pha trà – Người ta chuộng nước giếng khơi trong vắt, nước suối đầu nguồn, hoặc nước mưa sạch đã lắng kỹ, vì tin rằng nước ngon làm trà thêm đậm vị.
Trà được pha trong ấm sành hoặc ấm đất, giữ nhiệt tốt để hương trà lan tỏa chậm rãi, đậm đà. Xong ngồi dưới hiên, nhấp ngụm nhỏ, nghe chim hót lẫn gió lùa qua mái tranh, thấy đời nhẹ tênh. Không giống với văn hóa trà của Trung Quốc, người Việt thưởng trà ít khi đọc thơ mà uống trà đơn giản hơn, như chén trà buổi sớm, trà chợ quê, nhiều khi chỉ cần một chén trà nóng, đôi ba câu chuyện quê, thế là đủ vui. Với người Việt uống trà không chỉ để giải khát, mà còn là cái cớ để chuyện trò, để thấy lòng chậm lại giữa những bộn bề.
Rồi chơi chim, không chỉ treo lồng để ngắm. Họ mê họa mi, chào mào, sơn ca, khướu, mỗi loài một chất giọng, một phong thái riêng. Chọn được con giọng vang là cả kỳ công, sáng sớm treo lồng ngoài sân, nhâm nhi chén trà chờ chim cất tiếng. Có người còn tự tay đan lồng tre, tỉ mỉ từng nan, ngắm xong khoái chí như vừa vẽ xong bức tranh. Chim hót hay thì cả xóm biết tiếng, nhất là những hôm gặp đối thủ, đấu giọng tưng bừng. Chủ nhân nghe xong mỉm cười đắc ý: ‘Nhà tôi đơn sơ, nhưng chú chim này là bạn tri âm, ai nghe cũng phải tấm tắc.’ Thú này không chỉ giúp người ta hòa với thiên nhiên mà còn là cách giao lưu, so tài, tìm chút vui trong ngày dài vất vả.
Xin chữ – cho chữ là thú vui trí thức mà gần gũi. Người xưa, nhất là giới nho sĩ, mê xin chữ đầu năm, treo câu đối đỏ trong nhà để cầu may và thể hiện chí hướng. Nhưng không phải ai cũng xin đại cho xong. Họ thích ngồi ngắm ông đồ mài mực, cầm bút lông múa trên giấy, mỗi nét như nhảy nhót, mềm mà sắc. Có người xin câu đối phù hợp với lòng mình, có kẻ thích để ông đồ gợi ý, để mỗi nét chữ mang theo ý nghĩa sâu xa. Thú ấy không chỉ để trang trí, mà là cách gửi lòng vào con chữ, giữ cái hồn quê trong từng nét bút, càng ngắm càng thấm.
Chơi tranh là thú tao nhã, đòi hỏi con mắt tinh đời và lòng trân quý cái đẹp. Người xưa mê tranh dân gian, nhất là tranh Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, mỗi dòng tranh một vẻ, nhưng đều phản ánh hồn quê đậm đà. Tranh không chỉ để treo chơi ngày Tết mà còn là cách lưu giữ ký ức quê hương, để mỗi lần ngắm lại thấy lòng ấm áp. Có người mê tranh đến mức lặn lội tìm về làng tranh gốc, hay kiên nhẫn săn lùng bức quý còn sót lại giữa chợ Tết. Ngồi ngắm tranh, chợt thấy như nghe tiếng gà gáy sáng, như ngửi thấy mùi khói bếp len lỏi giữa buổi chiều quê. Thú chơi này không chỉ là thú vui, mà còn như một sợi dây vô hình nối họ với ngày xưa, đơn sơ mà sâu lắng.
Đồ gỗ là niềm say mê của những người biết thưởng thức, nhất là giới nhà giàu và nho sĩ thời xưa. Bàn ghế, tủ chè, sập gụ, trường kỷ – mỗi món đều mang dấu ấn tinh hoa, phản ánh phong cách sống của từng vùng. Ngồi vuốt ve từng thớ gỗ, cảm nhận độ mịn mát, thoảng đâu đó vẫn còn hương gỗ trầm mặc. Người mê đồ cổ không chỉ thích dáng vẻ uy nghi mà còn trân trọng từng dấu tích thời gian, xem mỗi vết trầy như một câu chuyện cũ. Giá trị của món đồ không chỉ nằm ở tiền bạc, mà ở cái tình dành cho từng thớ gỗ, càng ngắm càng say, như ôm trọn một mảnh đời xưa cũ.
Đồ cổ như đồng, sứ không chỉ dành cho tay sành sỏi, mà từ xưa đã là thú chơi của giới quyền quý, quan lại, nhà giàu. Bình đồng, lư hương, bát sứ men lam, hay hộp trầu khảm xà cừ – mỗi món đều mang dấu ấn lịch sử, từng qua tay bao thế hệ. Có món được lau chùi kỹ càng, có món để nguyên lớp thời gian phủ bụi, nhưng tất cả đều được nâng niu như báu vật. Người chơi đồ cổ không chỉ ngắm mà còn kể chuyện, như khoe một bức thư ngỏ từ quá khứ: ‘Cái bình này thời Lê đấy, mày tin không? nhìn men của nó mà xem!’ Thú chơi này không rẻ, nhưng giá trị nằm ở sự trân quý cái cũ, chẳng mấy bận tâm đến đồ mới ngoài chợ.
Sưu tập sách cổ là thú của những người mê chữ, trân trọng tri thức xưa như báu vật. Họ lùng sách cũ, bản in khắc gỗ, sách Hán Nôm, có khi chỉ là tờ giấy chép tay lem mực, nhưng từng dòng chữ đều có hồn. Mở từng trang, họ đọc say sưa như đang giải mã bức thư gửi từ quá khứ, mắt sáng rỡ như tìm thấy kho báu. Sách quý cất trong hòm gỗ, lâu lâu lại mở ra, nhẹ tay lật từng trang, như trò chuyện với một người bạn tri kỷ xưa cũ. Thú này không chỉ là đam mê, mà còn là cách giữ hồn văn hóa giữa dòng đời bận rộn, như một góc nhỏ để tâm hồn lặng lại và thở.
Sách lá có tuổi đời hàng trăm năm
Nuôi cá cảnh, cá chọi là thú vui vừa thanh nhã vừa đậm chất dân gian. Cá cảnh không chỉ đơn thuần là thả vào chậu ngắm chơi, mà là cả một nghệ thuật. Chọn chậu sành, nước trong, rải ít đá sỏi, mấy nhánh rong mềm, để đàn cá lượn lờ như bức tranh thủy mặc sống động. Mỗi sáng sớm, ngồi nhâm nhi chén trà, nhìn cá bơi thong thả, tâm hồn cũng dịu lại, nhẹ như mặt nước.
Còn cá chọi thì máu lửa hơn. Chọn cá đâu phải chỉ nhìn màu sắc đẹp mà còn phải xem vây, đuôi, thần thái. Con nào khỏe, mắt sáng, vảy mịn như được mài, đó mới là chiến binh thực thụ. Mỗi trận đấu không đơn thuần là cuộc chiến, mà là màn so tài, nơi từng cú quẫy nước, từng cú đớp đều khiến người xem hồi hộp. Đến lúc căng thẳng nhất, cả đám vây quanh, reo hò như coi đá banh, nước bắn tung tóe, mặt ai nấy cũng rạng rỡ. Có người nuôi cá không để đấu, mà chỉ thích nhìn chúng bơi, như mang cả sông hồ về hiên nhà, một thú vui đơn giản mà khiến lòng người thư thái.
Chơi gà chọi thì đậm chất thượng võ, nhưng không phải cứ thích là nuôi. Phải biết chọn gà như chọn võ sĩ, từ dáng đứng, vảy chân, đến đôi mắt có thần hay không. Gà con mới nở đã được chăm từ miếng ăn giấc ngủ, thóc phải tốt, nước phải sạch, sáng sớm cho phơi nắng, tối về xoa bóp cho săn chắc. Có người còn thì thầm với gà như dặn dò chiến hữu trước trận đấu.
Đến ngày chọi, sân bãi dựng lên giữa đồng hay ngay góc chợ, người xem kéo đến đông như hội. Hai con gà bước vào, chân nhấc cao, mắt căng thẳng nhìn nhau. Một cú đá vung lên, bụi tung mịt mù, tiếng hò reo dậy cả xóm. Có người thắng thì cười ha hả, có người thua thì xoa cằm ngẫm nghĩ, nhưng ai cũng khoái. Bởi với họ, chọi gà không chỉ là chuyện thắng thua, mà là nơi rèn giũa tinh thần, nơi khí chất và bản lĩnh được thể hiện rõ nhất.
Bonsai không phải chỉ là trồng cây mà là chơi cây, một thú vui cần cả tâm trí và thời gian. Một nhánh nhỏ cắm xuống đất, vài năm sau hóa thành cả rừng trong chậu, mỗi tán lá, từng dáng rễ đều có hồn. Uốn một cành cây không chỉ là uốn theo ý mình, mà còn lắng nghe thiên nhiên, cảm nhận sự sinh trưởng của nó.
Mỗi buổi sáng, ngồi bên chậu bonsai, tưới nước nhẹ nhàng như vỗ về một đứa trẻ, thi thoảng cắt bỏ một nhánh dư, vuốt ve lớp rêu mọc quanh gốc. Ai chơi bonsai lâu năm đều hiểu, cây lớn nhanh hay chậm không quan trọng, quan trọng là người chơi đã gửi gắm bao nhiêu kiên nhẫn, bao nhiêu tấm lòng vào từng chiếc lá. Cây ra một mầm non mới, lòng cũng hân hoan như gặp lại bạn cũ lâu ngày. Đó không chỉ là thú chơi, mà là một cách sống, một sự giao hòa giữa con người và thiên nhiên.
Người xưa chơi không để phô trương, không cần đồ đắt tiền để thể hiện đẳng cấp. Họ tìm vui trong những thứ bình dị nhất, từ một bức tranh, một dáng cây, đến tiếng gà gáy buổi sớm hay dáng cá lượn dưới nước. Những thú chơi ấy, nhìn thì tưởng đơn giản, nhưng bên trong là cả một thế giới tinh thần phong phú.
Giờ đây, giữa những bộn bề của cuộc sống hiện đại, nhìn lại những thú chơi xưa mà lòng chợt thèm cái chất ấy – một niềm vui tinh tế, trầm lặng, nhưng sâu sắc, như hương trầm vẫn vương trong ký ức.
